Tài liệu

Tiền tệ là gì? Tiền tệ xuất hiện từ khi nào?

(Last Updated On: 31/07/2022)

Tiền tệ là gì? Tiền tệ xuất hiện từ khi nào? (# Gdcd 11, kinh tế chính trị Mác Lênin, tiền là gì)

Tiền tệ là hình thái không thể thiếu trong thời đại ngày nay. Nhờ có sự xuất hiện của tiền tệ mà mỗi cá nhân, doanh nghiệp và nền kinh tế có thể thỏa mãn các mục đích của mình một cách đơn giản. Tuy nhiên, tiền tệ không phải là phạm trù tự nhiên, nó được ra đời và phát triển qua các giai đoạn khác nhau, sự thay thế nhau của các loại tiền trong từng thời kỳ. Hình dạng của tiền ngày nay rất hoàn thiện và ngày càng đa dạng gắn liền với sự phát triển của khoa học công nghệ.

Ở Việt Nam cũng vậy, chúng ta đã chứng kiến sự thay thế lẫn nhau của các hình thái tiền tệ ( kim loại, giấy, polime, thẻ…). Điều đó chứng tỏ lịch sử tiền tệ cũng chịu ảnh hưởng của lịch sử xã hội. Sự thay đổi đi lên của tiền tệ điều đó cũng là một phần để đánh giá sự phát triển kinh tế của một đất nước. Tuy nhiên để có thể có được các dạng tiền tệ như ngày hôm nay thì tiền đã trải qua một quá trình ra đời và hoàn thiện rất là lâu dài.

Vậy tiền tệ là gì? Tiền tệ xuất hiện từ khi nào? Bài viết này xin tập trung đi sâu tìm hiểu về lịch sử ra đời của tiền tệ – như một tài liệu tham khảo giúp các em học sinh có thể học tập tốt hơn bộ môn Giáo dục công dân lớp 11.

1. Tiền tệ là gì?

Theo kinh tế học thì Tiền tệ là tiền khi chỉ xét tới chức năng là phương tiện thanh toán, là đồng tiền được luật pháp quy định để phục vụ trao đổi hàng hóa và dịch vụ của một quốc gia hay nền kinh tế . Theo định nghĩa này tiền tệ còn có thể gọi là tiền lưu thông.

Dựa theo nghiên cứu về lịch sử và bản chất tiền tệ của K.Marx, Triết học Marx-Lenin định nghĩa: “Tiền tệ là hàng hoá đặc biệt được tách ra từ trong thế giới hàng hoá làm vật ngang giá chung thống nhất cho các hàng hoá khác, nó thể hiện lao động xã hội và biểu hiển quan hệ giữa những người sản xuất hàng hoá”.

Theo các nhà kinh tế hiện đại: “Tiền được định nghĩa là bất cứ cái gì được chấp nhận chung trong việc thanh toán để nhận hàng hoá, dịch vụ hoặc trong việc trả nợ”

tiền là gì?
Tiền là gì?

Sở dĩ có sự khác biệt trong cách định nghĩa về tiền tệ là bởi vì những nhà kinh tế học trước K.Marx giải thích tiền tệ dựa vào hình thái phát triển cao nhất của giá trị hàng hoá và cho rằng tiền tệ là sản phẩm của quá trình phát triển sản xuất và trao đổi hàng hoá; trong khi K.Marx nghiên cứu tiền tệ từ lịch sử phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hoá, từ sự phát triển của các hình thái giá trị hàng hoá để tìm ra nguồn gốc và bản chất của tiền tệ.

Bản chất của tiền tệ: Tiền tệ là hàng hóa đặc biệt được tách ra làm vật ngang giá chung thống nhất, là sự thể hiện chung của giá trị và biểu hiện quan hệ giữa những người sản xuất hàng hóa.

2. Nguyên nhân nào dẫn đến sự ra đời của tiền tệ?

Khi lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội phát triển, sản xuất hàng hóa và thị trường ngày càng mở rộng thì tình trạng có nhiều vật ngang giá chung làm cho trao đổi giữa các điạ phương vấp phải khó khăn, do đó đòi hỏi khách quan phải hình thành vật ngang giá chung thống nhất. Khi vật ngang giá chung được cố định ở một hàng hóa độc tôn và phổ biến thì xuất hiện hình thái tiền tệ của giá trị.

Lúc đầu có nhiều kim loại đóng vai trò tiền tệ, nhưng về sau được cố định lại ở kim loại quý: Vàng, bạc và cuối cùng là vàng. Sở dĩ vàng có được vai trò tiền tệ là do những ưu điểm của nó như thuần nhất về chất, dễ chia nhỏ, không hư hỏng. Không những thế, vàng còn là những hàng hóa có giá trị rất lớn. Sở dĩ vì chúng rất hiếm, vậy nên để tìm kiếm, khai thác và chế tác vàng và bạc, con người phải bỏ ra một lượng lao động hao phí rất lớn. Do đó với một lượng và thể tích nhỏ nhưng chứa đựng một giá trị lớn.

Tiền tệ xuất hiện là kết quả của quá trình phát triển lâu dài của sản xuất và trao đổi hàng hóa. Khi tiền tệ ra đời thì thế giới hàng hóa dược phân chia thành hai cực: Một bên là hàng hóa thông thường, một bên là hàng hóa (vàng) đóng vai trò tiền tệ.

3. Lịch sử phát triển của tiền tệ trải qua những giai đoạn nào?

Tiền tệ là một hình thái giá trị của hàng hoá vậy nên chúng ta có thể nghiên cứu lịch sử xuất hiện và phát triển của tiền tệ dựa trên việc nghiên cứu sự phát triển của các hình thái giá trị trong nền kinh tế hàng hoá, cụ thể là thông qua bốn hình thái chính:

Một là, hình thái giá trị giản đơn

Từ thời công xã nguyên thủy, khi mà người dân trên trái đất sống theo từng bộ lạc, công cụ lao động thô sơ chủ yếu là công cụ lao động bằng đá, năng suất lao động thấp do đó không có của cải dư thừa và không có trao đổi hàng hóa. Mọi của cải vật chất đều được dùng chung, không có sở hữu cá nhân. Vì vậy, họ không cần có sự trao đổi mà vẫn có được những thứ mình muốn theo nguyên tắc “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu”.

Khi chế độ công xã nguyên thủy tan ra, sự tư hữu về của cải và tư liệu sản xuất bắt đầu xuất hiện. Lúc này, để có cái ăn, mỗi cá nhân đều phải tự lao động để làm ra của cải. Tuy nhiên, mỗi cá nhân trong xã hội đều không thể tự làm ra hết của cải mà mình muốn hưởng thụ. Vì vậy, người ta phải trao đổi của cải với nhau để đáp ứng nhu cầu về các của cải, vật chất mà họ không làm ra.

Hình thái giá trị giản đơn là hình thái phôi thai của giá trị, nó xuất hiện trong giai đoạn đầu của trao đổi hàng hoá khi sự trao đổi vẫn mang tính chất ngẫu nhiên, người ta trao đổi trực tiếp vật này lấy vật khác.

Trong thời kì này, xã hội đã bắt đầu có sự phân hoá về lao động cũng như hình thành nên các hình thức xã hội đầu tiên. Sự thay đổi về công cụ lao động đã khiến năng suất lao động tăng lên, dẫn đến dư thừa hàng hoá, là điều kiện mở đầu cho sự trao đổi trực tiếp giữa các cá thể trong xã hội. Ở hình thái giá trị này có đặc điểm nổi bật là tỷ lệ trao đổi không cố định và bị phụ thuộc bởi nhu cầu và mong muốn trao đổi của người thực hiện trao đổi.

Ví dụ như người nông dân có gạo nhưng không nuôi bò thì lấy gạo đổi với bò, người trồng khoai nhưng không trồng sắn hoặc chè thì dùng khoai để trao đổi trực tiếp với sắn hoặc chè. Việc trao đổi trực tiếp giữa hàng với hàng đã giải quyết nhu cầu cần thiết trong những giai đoạn đầu tiên khi bắt đầu có sở hữu cá nhân.

K.Marx chỉ rõ: “Bí mật của mọi hình thái giá trị đều nằm ở trong hình thái đơn giản đó”. Bản thân hình thái giá trị này bao gồm hình thái tương đốihình thái ngang giá. Hai hình thái này là hai mặt liên quan, không thể tách rời nhau nhưng cũng là hai cực đối lập của một phương trình giá trị.

Vào thời gian sau, cùng với sự phát triển của hoạt động sản xuất, ngày càng có nhiều mặt hàng tham gia vào trao đổi. Tuy nhiên, việc trao đổi trực tiếp giữa hàng với hàng có những nhược điểm là trao đổi mang tính giản đơn, ngẫu nhiên mà không có sự đồng nhất. Bên cạnh đó, trao đổi vẫn là trực tiếp giữa hàng với hàng. Vì vậy, việc trao đổi trực tiếp này đã gây nhiều khó khăn cho các cá nhân khi tham gia trao đổi dẫn tới hệ quả kìm hãm sự phát triển của các nền kinh tế. Thực tế này đòi hỏi giá trị một hàng hoá phải được biểu hiện ở nhiều hàng hoá khác cho nó. Do đó, hình thái giá trị giản đơn tự nó phải chuyển sang hình thái mới của giá trị.

Hai là, hình thái giá trị đầy đủ

thế nào là tiền tệ

Thời kì tiếp sau sự phân công xã hội lần thứ nhất, chăn nuôi tách khỏi trồng trọt, lượng hàng hoá tăng dẫn đến sự trao đổi thường xuyên hơn. Một hàng hoá này có thể quan hệ với nhiều hàng hoá khác, tương ứng với giai đoạn này là hình thái giá trị đầy đủ, thực chất chỉ là sự mở rộng của hình thái giá trị giản đơn bởi trên thực tế vẫn chỉ là sự trao đổi trực tiếp với tỉ lệ trao đổi không cố định

Sự phức tạp trong trao đổi khi số lượng hàng hoá trở nên nhiều và đa dạng hơn đã manh nha hình thành một hình thái giá trị chung có khả năng làm thước đo giá trị trao đổi giữa các hàng hoá. Đó là tiền thân cho sự ra đời của “tiền”.

Ba là, hình thái chung của giá trị

Cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội, hàng hoá được đưa ra trao đổi thường xuyên, đa dạng và nhiều hơn. Nhu cầu trao đổi cũng trở nên phức tạp hơn, khi người có mặt hàng này không muốn trao đổi với mặt hàng khác. Điều này đòi hỏi phải có vật trung gian trong trao đổi nhằm khuyến khích trao đổi hàng hóa. Khi đó, để có thể trao đổi mặt hàng mong muốn, mọi người phải trao đổi hàng hoá mình có lấy một món hàng nào đó được ưa chuộng trong khu vực và sử dụng món hàng đấy để trao đổi món hàng mình muốn.

Đó là bước đầu hình thành nên khái niệm tiền tệ ngày nay.

Cụ thể thời gian này, người dân ở các địa phương đã biết sử dụng các sản vật quý hiếm của địa phương như muối, vỏ sò, lông cừu,… làm vật trung gian trong trao đổi hàng hóa. Khi đó, tất cả cá nhân tại các địa phương sẽ bán các sản phẩm do mình làm ra để đổi lấy các vật trung gian (muối, vỏ sò, lông cừu,…) rồi lại sử dụng các vật trung gian này để mua các sản phẩm khác mà mình có nhu cầu. Vật trung gian này đóng vai trò là vật ngang giá chung thể hiện giá trị cho các hàng hóa khác trong trao đổi.

Việc sử dụng vật trung gian trong trao đổi đã giúp các trao đổi không còn mang tính ngẫu nhiên nữa. Tuy nhiên, hạn chế của vật môi giới trung gian trong trao đổi này là những sản vật này không bền, bị ảnh hưởng bởi nhiều điều kiện tự nhiên, khí hậu như muối, chè, lông cừu,.. và khi chia nhỏ thì đôi khi sẽ làm giảm giá trị vốn có của nó như lông cừu…

Tuy nhiên, vật ngang giá chung này chưa cố định mà có sự khác biệt lớn giữa các vùng. Qua nghiên cứu khảo cổ, các nhà khoa học đã nhạn định rằng ở nhiều nơi, tiền có thể là những chiếc lông chim sặc sỡ và những chiếc vỏ sò quý hiếm.. Ngoài ra còn có chè lá (với các khu vực đồng bằng không thể trồng chè) và muối (với các khu vực núi cao không thể làm muối). Không chỉ thế, ở một nơi nọ trên thế giới, người ta sử dụng răng cá mập như là tiền. Có nơi người ta còn dùng cộng lông cứng trên đuôi voi để làm tiền. Lông chim là loại tiền nhẹ nhất từ trước đến nay. Chúng được sử dụng trên đảo Santa Cruz. Đá là loại tiền nặng nhất từ trước đền giờ. Chúng được sử dụng trên đảo Yap ở Thái Bình Dương. Có hòn nặng trên £500 (1£ = 0,4536 kg). Loại tiền nhỏ nhất từ trước đến nay được phát hiện ở Hy Lạp. Tiền được làm bằng kim loại, nhưng có kích thước nhỏ hơn hạt táo.

Tuy nhiên, khi quá trình sản xuất phát triển hơn và quy mô trao đổi được mở rộng giữa các vùng, sự khác biệt về hàng hoá mang hình thái chung giữa các vùng dẫn đến thêm nhiều khó khăn hơn, đòi hỏi bước phát triển mới của hình thái giá trị.

Bốn là, hình thái tiền tệ

Quá trình mở rộng thị trường và sản xuất hàng hoá trong tình cảnh tồn tại rất nhiều vật ngang giá chung giữa các vùng đòi hỏi khách quan một vật ngang giá chung thống nhất giữa các vùng để đảm bảo trao đổi được thông suốt. Khi vật ngang giá chung được cố định thì ở một vật độc tôn và phổ biến thì hình thành hình thái tiền tệ của giá trị.

Lúc đầu có nhiều kim loại đóng vai trò tiền tệ, nhưng về sau được cố định lại ở kim loại quý như vàng, bạc và cuối cùng là vàng. Như thế có nghĩa là tiền thực sự có giá trị phải là vàng.

Không ai biết chính xác người ta bắt đầu sử dụng tiền dưới những hình thức đồng tiền kim loại từ khi nào. Các nhà khảo cổ đã phát hiện những đồng tiền kim loại có từ năm 600 trước công nguyên, vì thế ta biết chúng đã được lưu hành trong suốt một thời gian dài. Lúc đầu người ta sử dụng những kim loại quý như vàng và bạc để chế tiền xu.

Họ in hình người hoặc (con) thú trên mỗi đồng tiền để xác định giá trị của nó. Trong những năm 1200, người Trung Quốc đúc những đồng tiền bằng sắt. Những đồng tiền này giá trị chẳng là bao, cho nên người dân phải sử dụng một số lượng lớn khi mua hàng. Do đó rất bất tiện khi phải mang một số lượng lớn những đồng tiền sắt nặng nề nên chính phủ đã cho in những giấy biên nhận. Người ta mang các biên nhận này đến ngân hàng để đổi ra tiền xu. Đây là ví dụ đầu tiên ta có được về việc phát hành và sử dụng tiền giấy.

Tiền xu

Ngày nay, hầu hết các nước đều sử dụng cả tiền xu lẫn tiền giấy. Ở Mỹ, các loại tiền giấy đều có cùng kích cỡ và màu sắc như nhau. Chẳng hạn, tờ một đô la có cùng kích cỡ và màu sắc y như tờ một trăm đô la. Ở nhiều quốc gia khác, tiền giấy được in dưới nhiều kích cỡ và màu sắc khác nhau. Tờ có kích thước nhỏ hơn thì có giá trị thấp hơn. Việc này tạo điều kiện cho chúng ta chỉ cần nhìn thoáng qua là có thể xác định được giá trị của chúng.

Nếu như trước kia tiền thường được kiên kết với các phương tiện trao đổi hiện thực có giá trị thí dụ như đồng tiền bằng vàng thì tiền ngày nay thông thường là từ vật liệu mà chính nó không có giá trị (tiền giấy). Điều đó đồng nghĩa là bản thân tiền không có giá trị gì cả nếu xét về vật liệu làm ra tiền nhưng bó mang giá trị bởi giá trị của tiền hình thành từ trị giá đối ứng mà tiền đại diện cho chúng.

Trước kia ở Châu Âu đã sử dụng Vàng và Bạc làm giá trị đối ứng của tiền, đó là chế độ bản vị vàng và bản vị bạc. Tuy nhiên chế độ bản vị này đã góp phần gây nên cuộc Đại khủng hoảng 1929 gây ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế Thế giới nên ngày nay việc này không còn thông dụng nữa và tiền là tượng trưng cho giá trị của hàng hóa mà người ta có thể mua được.

4. Lịch sử tiền giấy ở Việt Nam

Ở Việt Nam, bên cạnh vàng, tiền giấy là phương tiện lưu thông chủ yếu trong nền kinh tế. Tuy nhiên trong mỗi một thời kì lịch sử khác nhau, đồng tiền Việt Nam cũng có những thay đổi khác nhau mà không phải ai cũng nắm rõ. Thực sự đồng tiền giấy mà chúng ta đang có trong ví và đang tiêu hàng ngày có một lịch sử hết sức thú vị. Cùng quay ngược thời gian để thử tìm hiểu về nó nhé:

Giấy bạc Đông Dương – tờ tiền giấy đầu tiên của Việt Nam

Tờ tiền giấy đầu tiên được lưu thông ở Việt Nam là đồng Đông Dương mệnh giá 100 đồng bạc, được người Pháp phát hành và lưu thông trong thời gian từ năm 1885 đến năm 1954. Trên đó có in hình 3 thiếu nữ với trang phục truyền thống của 3 nước Lào, Campuchia và Việt Nam.

Giấy bạc Cụ Hồ sau Cách mạng Tháng 8 năm 1945

Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa ra đời, tiền đồng cũng chính thức được in và lưu thông để khẳng định chủ quyền của đất nước tự do. Bắt đầu từ thời điểm này cho tới nay, chúng ta đã thay đổi tiền cả về hình thức, chất liệu đến mệnh giá.

Trước khi Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ra đời, trên mỗi tờ tiền đều in chữ “Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa” bằng chữ quốc ngữ, chữ Hán và hình Chủ tịch Hồ Chí Minh. Mặt sau của tờ tiền thường in các hình ảnh khác về giai cấp Nông – Công – Binh. Các con số ghi mệnh giá đều được viết theo số Ả- Rập hoặc bằng chữ Hán, Lào, Campuchia. Người Việt Nam thời ấy luôn gọi tiền giấy là “giấy bạc Cụ Hồ”.

Tiền giấy do Ngân hàng Quốc gia Việt Nam phát hành năm 1951

Ngày 6/5/1951, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 15/SL thành lập Ngân hàng Quốc gia Việt Nam, với các nhiệm vụ: phát hành giấy bạc, quản lý kho bạc, thực hiện chính sách tín dụng để phát triển sản xuất, phối hợp với mậu dịch để quản lý tiền tệ và đấu tranh tiền tệ với thực dân Pháp.

Từ đó tiền giấy do Ngân hàng quốc gia Việt Nam phát hành chính thức được đưa vào sử dụng. 1 đồng ngân hàng đổi được 10 đồng tài chính (đồng Cụ Hồ), và gồm nhiều mệnh giá: 1, 10, 20, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000. Hình thức tiền ngân hàng khá giống với trước đây và chỉ thay đổi về các bức hình in ở mặt sau cùng màu sắc ở mỗi mệnh giá tiền.

Tiền giải phóng sau năm 1975

Sau thống nhất đất nước 30/4/1975, tiền lưu hành ở miền Nam mất giá và được đổi tên thành tiền giải phóng. Đến năm 1978, sau khi Nhà nước ổn định và thống nhất về tài chính, tiền Việt Nam tiếp tục thay đổi. Ở miền Bắc, 1 đồng giải phóng đổi 1 đồng thống nhất, ở miền Nam 1 đồng giải phóng đổi 8 hào thống nhất. Đồng thời nhà nước cũng phát hành thêm các loại tiền 5 hào, 1 đồng, 5 đồng, 10 đồng, 20 đồng, 30 đồng, 50 đồng, 100 đồng.

Tiền giấy những năm 1985

Năm 1985, trước diễn biễn phức tạp của nền kinh tế và tình hình khan hiếm nghiêm trọng tiền mặt trong thanh toán, Nhà nước công bố đổi tiền theo tỉ lệ 10 đồng thống nhất đổi 1 đồng tiền mới phục vụ cho cuộc cách mạng về giá cả và lương. Ngân hàng quốc gia Việt Nam đã ban hành các loại tiền 10, 20, 50 đồng.

Tiền giấy giai đoạn từ 1990

Trước thời kỳ Việt Nam sử dụng tiền polymer là các tờ tiền giấy cotton có mệnh giá 10.000 và 20.000 được in năm 1990, tờ 50.000 được phát hành từ 15/10/1994 còn tờ 100.000 từ ngày 1/9/2000.

Trong khi đó, tiền xu có một vài năm xuất hiện trên thị trường nhưng không phù hợp với phong cách tiêu tiền của người Việt Nam, nên nhanh chóng bị xếp thành loại vật dụng lưu niệm.

Tiền polymer (Từ 2003 đến nay)

Hiện trên thế giới đã có 23 nước lưu hành đồng tiền in trên chất liệu polymer, trong đó có ba nước sử dụng toàn bộ tiền polymer trong hệ thống tiền tệ; một số nước dùng giấy polymer cho một số mệnh giá; 6 nước hiện đang thử nghiệm tiền polymer dưới hình thức tiền lưu niệm.

khái niệm tiền tệ là gì?

Tiền polymer tại Việt Nam được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phát hành năm 2003, có giá trị lưu hành song song với các đồng tiền cũ, với mục tiêu đáp ứng nhu cầu lưu thông tiền tệ về cơ cấu mệnh giá (thêm loại tiền có mệnh giá lớn), chủng loại. Tiền polyme có nhiều ưu điểm, như: khó làm giả, độ bền cao, không thấm nước, thích hợp sử dụng trong các thiết bị hiện đại như ATM, máy đếm tiền. Như vậy, tiền tệ là một phạm trù lịch sử, nó xuất hiện gắn liền với sự ra đời và phát triển của nền kinh tế hàng hóa, trải qua 4 hình thái giá trị. Có thể nói rằng, vấn đề tiền tệ luôn là tiêu điểm của nhiều mối quan tâm, đặc biệt là lịch sử ra đời và phát triển của nó. Ở mỗi thời kỳ khác nhau thì lại có những biến đổi khác nhau ở khắp các nước trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam. Nghiên cứu để có những hiểu biết về lịch sử, quá trình phát triển cũng như vai trò của tiền tệ qua các thời kì sẽ giúp các em nắm rõ hơn kiến thức của môn học và có những định hướng tích cực trong tương lai.

Nguồn: Nguyễn Thị Ngọc Yến – Giáo viên môn Giáo dục công dân

Rate this post

Rate this post

Hanoi1000

Là một người sống hơn 30 năm ở Hà Nội. Blog được tạo ra để chia sẻ đến mọi người tất cả mọi thứ về Hà Nội. Hy vọng blog sẽ được nhiều bạn đọc đón nhận.

Related Articles

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Back to top button