Tổng hợp

Chữ người tử tù – Cái đẹp hiện hữu nơi ngục giam tăm tối 

Chữ người tử tù là truyện ngắn nổi tiếng của nhà văn Nguyễn Tuân, in năm 1938 với tựa đề Dòng chữ cuối cùng. Hai năm sau, tác phẩm được đưa vào tập truyện Vang bóng một thời và đổi tên như hiện nay.

Truyện kể về anh hùng thất thế Huấn Cao và viên quản ngục thiện lương, họ bất ngờ gặp nhau ở nơi trắng đen lẫn lộn. Dẫu khác biệt về thân phận, hoàn cảnh nhưng niềm yêu thích “cái đẹp” đã kết nối cả hai.

Thông qua tình huống đó, Nguyễn Tuân thể hiện sự tài tình khi lồng ghép tình yêu đất nước với đam mê cá nhân. Nhờ đó, giá trị của Chữ người tử tù sau gần mười thập kỷ sáng tác vẫn nguyên vẹn.

Nguyên Tuân với những chất riêng trong văn học Việt Nam

Nguyễn Tuân sinh năm 1910 và mất năm 1987 tại Hà Nội, ông là một trong những “cây đại thụ” của nền văn học Việt Nam. Các tác phẩm nổi tiếng của nhà văn phải kể đến là Vang bóng một thời, Ngọn đèn dầu lạc, Tùy bút sông ĐàChiếc lư đồng mắt cua.

Xuất thân trong gia đình Nho học nên Nguyễn Tuân sớm đã am hiểu nề nếp, thú chơi tao nhã của người Việt xưa. Ảnh hưởng lớn nhất đến tư tưởng cũng như phong cách của ông là người cha Nguyễn An Lan, một nhà nho tài hoa và yêu nước.

chu nguoi tu tu hinh anh 1 e1645197102325 - Chữ người tử tù - Cái đẹp hiện hữu nơi ngục giam tăm tối
Nguyễn Tuân xuất thân trong gia đình có truyền thống Nho học

Thời thế loạn lạc, đất nước lầm than khiến Nguyễn Tuân có ý thức mạnh mẽ về tình yêu nước và tinh thần dân tộc. Năm 1929, ông bị trường trung học Nam Định đuổi học vì tham gia cuộc phản đối giáo viên Pháp nói xấu người Việt ta.

Không lâu sau, ông vượt biên sang Thái Lan nhưng thiếu giấy phép nên bị bắt giam. Sau khi mãn hạn tù, ông bén duyên với con đường viết lách, cho ra mắt những tác phẩm đầu tiên như Một chuyến đi (1938), Ngọn đèn dầu lạc (1939), Vang bóng một thời (1940)Thiếu quê hương (1940).

Phong cách của ông thời kỳ này tóm gọn bằng chữ “ngông”, độc giả qua đó thấy được nhân vật có tính cách và phẩm chất hơn người. Nguyễn Tuân còn khiến người yêu văn chương thán phục khi miệt mài đi tìm cái đẹp, thứ xưa cũ còn sót lại.

chu nguoi tu tu hinh anh 2 e1645197552761 - Chữ người tử tù - Cái đẹp hiện hữu nơi ngục giam tăm tối
Chữ người tử tù nằm trong tập truyện Chữ người tử tù

Đến năm 1941, ông một lần nữa bị bắt giam vào nhà tù. Tuy nhiên, lần này nhà văn gặp được những nhà hoạt động chính trị, chính họ đã thắp lên ngọn lửa yêu nước, khát khao giải phóng dân tộc trong Nguyễn Tuân.

Cách mạng tháng Tám thành công, ngòi bút Nguyễn Tuân có chuyển biến rõ rệt. Sự đối lập giữa quá khứ và hiện tại trong tác phẩm dần được thay bởi nét cổ kính, trẻ trung, hiện đại.

Văn chương ông thời kỳ này cũng được đánh giá cao khi tập trung vào cách mạng và phục vụ kháng chiến, tiêu biểu như Đường vui (1949), Tình chiến dịch (1950), Thắng càn (1953) hay Người lái đò Sông Đà (1960).

Dẫu vậy, tác phẩm viết trước năm 1945 không hề thua kém hay mất giá trị. Chữ người tử tù là một minh chứng, truyện ngắn nằm trong chủ đề cũng như tập truyện Vang bóng một thời.

Trong Chữ người tử tù, Nguyễn Tuân cho thấy phong cách và khuynh hướng sáng tác tài hoa. Ông đặt góc nhìn tài hoa, nghệ sĩ lên nhân vật, biến họ trở thành thực thể có tính cách, cảm xúc mãnh liệt với “cái đẹp”.

Chữ người tử tù và cuộc hội ngộ giữa các thi nhân

Nguyễn Tuân bắt đầu viết từ năm 1935 và ba năm sau, tên tuổi ông đã vụt sáng trên văn đàn Việt Nam. Vì thế, Chữ người tử tù có thể coi là một trong những tác phẩm mở đầu cho thành công của nhà văn.

Truyện ngắn xoay quanh cuộc gặp gỡ éo le của Huấn Cao, tội phạm nguy hiểm của triều đình và viên quản ngục. Dẫu không gian, thời gian và thân phận có sự bất hợp lý nhưng chính điều đó giúp tích cách nhân vật hiện rõ, đồng thời đẩy sức hấp dẫn lên cao.

Huấn Cao hiện lên với phong thái hiên ngang và chính trực

Nguyễn Tuân xây dựng Huấn Cao là một anh hùng thất thế, con người khi lâm vào hoàn cảnh này sẽ rất dễ sống thỏa hiệp, thậm chí là hèn hạ. Trái ngược với điều đó, ông vẫn hiện lên như “một ngôi sao chính vị”, tự mình tỏa sáng giữa bầu trời đêm.

Trong Chữ người tử tù, hình tượng của Huấn Cao được làm rõ trên ba phương diện là nghệ sĩ tài hoa, anh hùng giàu khí phách và con người thiện lương. Dù trong hoàn cảnh ngặt nghèo nhưng ông vẫn mến mộ cái đẹp, không ngại đưa ra lời khuyên chân thành.

Nhìn Huấn Cao với thân phận nhà nghệ thuật thư pháp, Nguyễn Tuân đã miêu tả rõ nét qua cuộc nói chuyện giữa viên quản ngục và thầy thơ lại. Qua đối thoại đó, tài năng của ông trở nên đáng tin cậy và uyên bác hơn.

– … Huấn Cao? Hay là cái người mà vùng tỉnh Sơn ta vẫn khen cái tài viết chữ rất nhanh và rất đẹp đó không?

Thầy thơ lại xin phép được đọc công văn.

– Dạ, bẩm chính y đó. Dạ bẩm có chuyện chi vậy?

– Chữ người tử tù

Nhà văn dùng cách gián tiếp để khắc hoạ hình ảnh Huấn Cao, qua đó tạo ấn tượng mạnh về tài năng thư pháp. Thậm chí, tù nhân đó còn hiện lên với dáng vẻ của một huyền thoại, khiến người khác phải kính phục.

Chính những người nơi ngục tù, ăn lương bổng triều đình phải than rằng “ông trời nhiều khi chơi ác, đem đày ải những cái thuần khiết vào giữa một đống cặn bã”.

chu nguoi tu tu hinh anh 3 - Chữ người tử tù - Cái đẹp hiện hữu nơi ngục giam tăm tối
Người ăn lương bổng triều đình không ngừng tiếc thương cho Huấn Cao

Trước khi có quyết định hành hình, dù phải chung sống với lũ quay quắt thì khí phách “chọc trời khuấy nước” của Huấn Cao vẫn còn đó. Hình ảnh người tù phản nghịch do Nguyễn Tuân dựng lên đã tạo được dấu ấn nhất định, cho thấy tinh thần dám hy sinh vì xã hội.

Trong khi chờ đợi cửa ngục mở rộng, Huấn Cao đứng đầu gông, quay cổ lại bảo mấy bạn đồng chí:

– Rệp cắn tôi, đỏ cả cổ lên rồi. Phải dỗ gông đi.

Sáu người đều quỳ cả xuống đất, hai tay ôm lấy thành gông đầu cúi cả về phía trước. Một tên lính áp giải đùa một câu:

– Các người chả phải tập nữa. Mai mốt chi đây sẽ có người sành sỏi dẫn các người ra làm trò ở pháp trường. Bấy giờ tha hồ mà tập. Đứng dậy không ông lại phết cho mấy hèo bây giờ.

Huấn Cao, lạnh lùng chúc mũi gông nặng, khom mình thúc mạnh đầu thang gông xuống thềm đá tảng đánh thuỳnh một cái.

– Chữ người tử tù

Đứng trước nhà tù và lính sai, thứ khiến Huấn Cao bận tâm là những con rệp cỏn con. Còn khi vào phòng giam, nhận biệt đãi rượu thịt, ông không lấy làm run sợ mà ung dung như đây là vùng đất của mình.

Tuy được đối đãi tốt nhưng Huấn Cao không thỏa hiệp, ông tỏ sự khinh bạc với quyền thế. Một lần viên quản ngục bước vào buồng giam, vị anh hùng này đã nói:

Ngươi hỏi ta muốn gì? Ta chỉ muốn có một điều. Là người đừng đặt chân vào đây.

Kết hợp miêu tả trực tiếp và gián tiếp, hình tượng giúp Huấn Cao trở nên đặc biệt hơn, ý chí trước sau như một. Khí chất đó được thể hiện ngay cả khi chuẩn bị ra pháp trường, giữa đêm tối ông vẫn điềm nhiên viết những nét vuông vắn và tươi tắn.

chu nguoi tu tu hinh anh 4 - Chữ người tử tù - Cái đẹp hiện hữu nơi ngục giam tăm tối
Trước đêm hành hình Huấn Cao vẫn viết ra những nét chữ vuông vắn

Con người Huấn Cao còn hiện lên với vẻ đẹp thiện lương, trước tiên là quan niệm về chữ viết. Xưa nay, ông chưa từng ép mình phải viết câu đối để đổi lại vị thế hay vàng bạc.

Bởi vì triết lý sống của ông là “bần tiện bất năng di, phú quý bất năng dâm, uy vũ bất năng khuất”. Cho đến những ngày cuối đời, Huấn Cao vẫn gìn giữ điều đó, chỉ quyết định tặng chữ người mình coi là tri âm, tri kỷ.

Nhân cách thiện lương, trong sáng của Huấn Cao còn thể hiện ở việc khuyên nhủ thầy Quản nên thay nơi ở. Giữa chốn lao tù, trắng đen lẫn lộn khó mà treo được bức lụa trắng với nét chữ vuông vắn.

Huấn Cao chính là nhân vật lý tưởng của Nguyễn Tuân những năm trước Cách mạng, giúp tinh thần yêu đất nước trở nên hiện hữu. Đồng thời, hình tượng người “anh hùng sa cơ” còn là kết tinh thẩm mỹ giữa nghệ thuật với con người của nhà văn.

Tâm hồn yêu cái đẹp của viên quản ngục

Bên cạnh nhân vật Huấn Cao khí phách, Nguyễn Tuân còn xây dựng một viên quản ngục không lấm bùn đen. Người đàn ông này sống giữa gông xiềng và tội ác, ăn lương bổng triều đình để cai quản những kẻ bị coi là phản nghịch.

Viên quản ngục ý thức được công việc cũng như hoàn cảnh của bản thân, nơi đây sống bằng lừa lọc và tàn nhẫn. Những tính cách như dịu dàng, lương thiện dù sớm hay muộn sẽ bị sự xô bồ, hỗn loạn ấy làm cho tha hoá.

Tấm lòng thiện lương, luôn hướng đến cái đẹp đó tưởng chừng đã biến mất, cho đến khi hay tin Huấn Cao được đưa đến trại giam tỉnh Sơn. Chính điều đó đã thức tỉnh niềm say mê cái tài, trân trọng cái đẹp của viên quản ngục.

chu nguoi tu tu hinh anh 5 - Chữ người tử tù - Cái đẹp hiện hữu nơi ngục giam tăm tối
Viên quản ngục hiện lên với tấm lòng thiện lương và yêu cái đẹp

Suốt cuộc đời, viên quản ngục luôn dùng tâm niệm trọng tài, yêu mến cái đẹp để đánh giá nhân cách con người. Điều này khiến ông vơi đi khoảng cách thân phận, hoàn cảnh gặp gỡ với anh hùng Huấn Cao.

Quản ngục mong mỏi một ngày gần đây ông Huấn sẽ dịu bớt tính nết, thì y sẽ nhờ ông viết, ông viết cho… cho mấy chữ trên chục vuông lụa trắng đã mua sẵn và can lại kia. Thế là y mãn nguyện.

– Chữ người tử tù

Viên quản ngục chân thành, gọi người anh hùng thất thế kia một tiếng “ông Huấn” đầy trang trọng. Thậm chí, quản ngục còn nhắn bảo thầy thơ lại chuẩn bị những bữa cơm, vò rượu thịnh soạn cho y.

Thế nhưng, vì định kiến về quan lại triều đình mà Huấn Cao đã bày tỏ thái độ, không coi viên quản ngục ra gì. Đứng trước tình huống đó, quản ngục vẫn dành cho đối phương sự kính nể và thấu hiểu.

Trong đề lao, ngày để của tử tù đợi phút cuối cùng, đúng như lời thơ xưa, vẫn đằng đẵng như nghìn năm ở ngoài. Viên quản ngục không lấy làm oán thù thái độ khinh bạc của ông Huấn.

– Chữ người tử tù

Viên quản ngục còn hiện lên với hình tượng dũng cảm, biết hướng thiện, dám sống vì lẽ phải. Tuy là người đứng đầu của một trại giam, kinh qua bao nhiêu lớp người cặn bã, ông vẫn giữ được bản chất lương thiện.

Chính “tấm lòng biệt nhỡn liên tài” của quản ngục đã khiến Huấn Cao không tiếc gọi ông một tiếng “thầy Quản”, sự cảm thán kịp thời. Trong cái đêm tăm tối nghe lời khuyên của người anh hùng ấy, ngục quan chỉ biết chắp tay bái lĩnh.

Giữa chốn lao tù, Nguyễn Tuân không chỉ khắc hoạ một Huấn Cao hiên ngang mà còn có ngục quan dũng cảm. Dù chọn nhầm nghề, lỡ sa cơ vào chốn ngục tù trái phải lẫn lộn nhưng ông vẫn giữ được nếp sống cao quý.

Cảnh cho chữ “xưa nay chưa từng có” trong Chữ người tử tù

Sự dũng cảm của viên quản ngục còn nằm ở việc dám biệt đãi kẻ phản nghịch, nói ra tâm tư với thầy thơ lại. Thế nhưng, tiêu biểu nhất vẫn là tình huống xin Huấn Cao cho chữ giữa nhà tù.

Bởi vậy, nhà văn Nguyễn Tuân mới gọi đây là cảnh “xưa nay chưa từng có”. Cho chữ là một hoạt động cao quý của dân tộc Việt Nam, thông thường thì nhà nghệ thuật thư pháp sẽ ngồi ở nơi thoáng đãng, có đủ ánh sáng để tự do tung hoành nét chữ.

chu nguoi tu tu hinh anh 6 - Chữ người tử tù - Cái đẹp hiện hữu nơi ngục giam tăm tối
Cảnh cho chữ xưa nay chưa từng có trong Chữ người tử tù

Trái ngược với lẽ thường, cảnh cho chữ trong Chữ người tử tù lại diễn ra ở “buồng tối chật hẹp, ẩm ướt, tường đầy mạng nhện, đất bừa bãi phân chuột, phân gián”. Hoàn cảnh đảo lộn nhưng nét chữ của nghệ nhân vẫn vuông vắn, khiến người xin cảm thán không thôi.

Một người tù, cổ đeo gông, chân vướng xiềng, đang dậm tô nét chữ trên tấm lụa trắng tinh căng trên mảnh ván. Người tù viết xong một chữ, viên quản ngục lại vội khúm núm cất những đồng tiền kẽm đánh dấu ô chữ đặt trên phiến lụa óng. 

– Chữ người tử tù

Không chỉ khác biệt về không gian, cảnh cho chữ còn khác biệt về thời gian. Viên quản ngục và thầy thơ lại phải đợi lính canh về trại, khi trời đã về khuya mới dám xuống buồng giam Huấn Cao.

Đó cũng là đêm cuối cùng của Huấn Cao, sáng sớm ngày hôm sau ông sẽ phải ra pháp trường hành hình. Cận kề với cái chết, phong thái của Huấn Cao vẫn tự tại, vui vẻ khi để lại nét chữ cho đời.

Nguyễn Tuân ví đây cảnh tượng đặc biệt còn bởi vị thế của nhân vật đã bị đảo lộn, nếu người tù đứng thẳng người, đĩnh đạc bao nhiêu thì ngục quan, thầy thơ lại khúm núm, run run bấy nhiêu.

Nhà văn đã xoá đi rào cản về cái đẹp, vạn vật đều có thể tỏa sáng dù ở bất kỳ đâu. Đồng thời làm bật lên khả năng của nghệ thuật chân chính, nó có thể cảm hoá cái xấu trong con người.

Với bút pháp lãng mạn, sử dụng ngôn ngữ cổ kính nhưng giàu hình ảnh đã giúp Nguyễn Tuân truyền đi thông điệp. Để bản thân xứng đáng với cái đẹp, cái tốt thì buộc phải tuyệt giao với thói xấu, điều ác.

Truyện ngắn mang chất cổ điển và hiện đại 

Nhân vật Huấn Cao và viên quản ngục là đại diện cho tư tưởng của Nguyễn Tuân, ở nơi tăm tối cái đẹp vẫn kiên trì sinh trưởng. Địa vị, hoàn cảnh gặp gỡ của họ dẫu có đi ngược lại với quy luật xã hội thì vẫn đáng được trân trọng.

Để thể hiện rõ “cái đẹp” trong cuộc gặp gỡ giữa tù nhân và quản ngục, nhà văn đã kết hợp hai chất liệu cổ điển và hiện đại. Qua những câu văn miêu tả, ông mang đến cho độc giả một góc nhìn toàn diện về tính duy mỹ mà bản thân theo đuổi.

Chất cổ điển trong Chữ người tử tù

Với Chữ người tử tù, chất cổ điển hiện hữu trong đề tài tác phẩm. Nguyễn Tuân viết về nhân cách, cách hành xử cũng như hoạt động thường ngày của một số bộ phận người sống ở thời trung đại.

Đại diện cho những lớp người đó là Huấn Cao, đồng chí cách mạng, viên quản ngục, thầy thơ lại và lính canh. Mỗi cá nhân đều mang đến những cảm nhận, suy nghĩ khác nhau cho độc giả.

chu nguoi tu tu hinh anh 7 - Chữ người tử tù - Cái đẹp hiện hữu nơi ngục giam tăm tối
Chất cổ điển hiện hữu trong nhan đề Chữ người tử tù

Huấn Cao cùng năm đồng chí cách mạng luôn hiên ngang, không chịu cúi đầu trước điều sai trái. Viên quản ngục và thầy thơ lại tuy thiện lương nhưng lại “ăn cơm” triều đình, còn bọn lính canh thấp cổ bé họng nhưng luôn tác quái, sỉ vả và đe dọa tù nhân.

Ngoài ra, nhà văn còn đề cập đến thú chơi chữ cao sang, tinh tế của người Việt xưa. Ông miêu tả từng nét chữ, cách di chuyển bút, cốt để ám chỉ đến cách nhìn nhận và bình xét con người.

Về khía cạnh ngôn ngữ, Nguyễn Tuân sử dụng nhiều từ Hán Việt, từ cổ như ngục tối, tử tù, thiên lương hay án thư. Nhờ đó, không khí của câu chuyện được khoác lên mình lớp áo cổ kính.

Bên cạnh ngòi bút trào phúng của Nguyễn Công Hoan, chất hiện thực của Nam Cao thì nền văn học Việt Nam còn được chứng kiến nghệ thuật đòn bẩy của Nguyễn Tuân.

Ông sử dụng nhân vật viên quản ngục và thầy thơ lại để làm bật hình tượng, phẩm chất của Huấn Cao. Chi tiết này đã giúp làm rõ chất cổ điển trong Chữ người tử tù, mang đến góc nhìn chân thực cho độc giả hiện đại.

Nguyễn Tuân chấm phá với chất hiện đại

Bên cạnh chất liệu cổ điển, đưa độc giả về với những tháng năm xã hội Việt Nam lâm vào cảnh túng quẫn, Chữ người tử tù còn phảng phất nét hiện đại, giúp giá trị tác phẩm còn nguyên với thời gian.

Đầu tiên, Chữ người tử tù viết theo thể loại truyện ngắn, một dạng văn học phổ biến hiện nay. Tiếp đến là sự tài tình, khéo léo của nhà văn khi khai thác đời sống tinh thần của Huấn Cao và viên quản ngục.

Bởi vậy, không có lời thoại đối đáp nhưng tính cách nhân vật vẫn hiện lên rõ nét. Độc giả qua đó nắm bắt được “cái đẹp”, lối sống và phong cách duy mỹ mà Nguyễn Tuân luôn hướng tới.

chu nguoi tu tu hinh anh 8 - Chữ người tử tù - Cái đẹp hiện hữu nơi ngục giam tăm tối
Chữ người tử tù không có lời thoại đối đáp nhưng tính cách nhân vật vẫn rất rõ ràng

Sáng tác trước Cách mạng tháng Tám nhưng Chữ người tử tù đã được Nguyễn Tuân sử dụng biện pháp đối của văn học hiện đại lãng mạn, từ sự tương phản về hoàn cảnh và địa vị, câu chuyện một lần nữa được đề cao, nhấn mạnh.

Truyện ngắn càng hấp dẫn khi về cuối truyện, Nguyễn Tuân dành sự tập trung nhất định cho việc tả cảnh. Ông khắc họa rõ nét vạn vật xung quanh, từ âm thanh, không gian đến sắc trời, ánh nến.

Chữ người tử tù với âm vang còn mãi

Tuy tinh thần cách mạng, sức chiến đấu vì độc lập dân tộc không quá rõ nét nhưng câu chuyện trong Chữ người tử tù lại mang đến cảm giác “hợp thời”. Khi đó nhân dân Việt Nam còn lạc lối, trí thức đương thời chưa có tổ chức lãnh đạo nên dễ sa cơ.

Sự tài tình trong cách sử dụng bút pháp cũng như ngôn ngữ, nhà văn Nguyễn Tuân đã biến Chữ người tử tù trở thành áng văn bất hủ. Truyện ngắn này còn được in trong Vang bóng một thời, một trong những tập truyện ngắn xuất sắc của ông.

chu nguoi tu tu hinh anh 9 - Chữ người tử tù - Cái đẹp hiện hữu nơi ngục giam tăm tối
Nguyễn Tuân đã biến Chữ người tử tù trở thành áng văn bất hủ

Dành sự cảm thán đặc biệt cho tập truyện Vang bóng một thời, nhà văn Vũ Ngọc Phan chia sẻ như sau:

Vang bóng một thời được xem là một văn phẩm gần đạt đến sự hoàn thiện, hoàn mỹ.

Chữ người tử tù là một tác phẩm chứa nhiều tầng giá trị, không chỉ mang đậm ý vị về “cái đẹp” mà còn thể hiện lòng yêu nước thầm kín. Với những lý do đó, “đứa con” của Nguyễn Tuân đã được Bộ Giáo dục quyết định đưa vào chương trình giảng dạy.

Trải qua nhiều lần tái bản, giảm tải chương trình học, Chữ người tử tù của nhà văn Nguyễn Tuân vẫn còn đó. Thậm chí, nhiều trường trên 63 tỉnh thành còn sử dụng tác phẩm để ra đề thi.

Đến hiện tại, Chữ người tử tù cùng Nguyễn Tuân đã đạt được những thành công nhất định trên văn đàn. Giá trị cốt lõi về cái đẹp, tinh thần bất khuất trong tác phẩm sẽ còn mãi với độc giả Việt.

Loan Phương

Đăng bởi: Hanoi1000.vn

Chuyên mục: Tổng hợp

Rate this post

Hanoi1000

Là một người sống hơn 30 năm ở Hà Nội. Blog được tạo ra để chia sẻ đến mọi người tất cả mọi thứ về Hà Nội. Hy vọng blog sẽ được nhiều bạn đọc đón nhận.

Related Articles

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Back to top button